Όπερα για παιδιά

Νίκος Κυπουργός: Όπερα για παιδιά, όροι και όρια

Κείμενο βασισμένο στην εισήγηση του Ν. Κ. στο Μουσικολογικό Συμπόσιο «Ελλάδα και Όπερα» (Ελληνικές Μουσικές Γιορτές – Ιούνιος 2016). Αναθεωρήθηκε τον Απρίλιο του 2021.

Στο Διεθνές Συνέδριο Μουσικής Παιδαγωγικής (ISME) που οργανώθηκε στη Θεσσαλονίκη το 2012, είχα την τιμή να παρουσιάσω, ως κεντρικός ομιλητής, μία εισήγηση με τίτλο Υπάρχει τραγούδι για παιδιά; Ισχυρίστηκα εκεί -όχι χωρίς κάποια προκλητική διάθεση- ότι το “παιδικό τραγούδι” είναι εν πολλοίς μία κατασκευή του 20ου αιώνα, του αιώνα της εξειδίκευσης και της μουσικής βιομηχανίας, που σκοπεύει στην οριοθέτηση και την εκμετάλλευση μιας τεράστιας αγοράς.
Ανάλογος διαχωρισμός δεν υπήρχε στο παρελθόν, όπως άλλωστε δεν υπήρχε και στους μύθους και τα παραμύθια. Οι παραμυθάδες και οι τροβαδούροι απευθύνονταν σε όλες τις ηλικίες και η κάθε μια εισέπραττε αυτό που της αναλογούσε. Το τραγούδι συνέδεε ανέκαθεν τον κόσμο των μικρών και τον κόσμο των μεγάλων αντί να τους διαχωρίζει με αυστηρά όρια. Κι όπως μου άρεσε να λέω από πολύ νέος, από την εποχή της Λιλιπούπολης, αν ένα τραγούδι δεν είναι καλό για τους μεγάλους δεν μπορεί να είναι καλό για τα παιδιά.

Στην «καθαρή μουσική» τα όρια έτσι κι αλλιώς δεν είναι τόσο ευδιάκριτα. Τα παραδείγματα στην κλασική μουσική είναι πολλά:
Από τη μια, έργα γραμμένα για παιδιά, που όμως ακούγονται εξίσου και από τους ενήλικες: Από τον Mozart και τον Schumann, τον Tchaikovsky και τον Prokofiev, τον Ravel και τον Saint-Saëns, μέχρι τον σύγχρονο Chick Corea, ή τον δικό μας Κωνσταντινίδη, μεταξύ άλλων. Αφήνω κατά μέρος τα έργα εκπαιδευτικού κυρίως χαρακτήρα, όπως ο Mikrokosmos του Bartok.
Από την άλλη, έργα γραμμένα για μεγάλους που είναι ιδιαίτερα αγαπητά στα παιδιά. Όχι μόνο τα θεωρούμενα ως “εύληπτα” -ο Καρυοθραύστης κάνει θραύση- αλλά και κάποια “δύσκολα”, απέναντι στα οποία τα παιδιά αποδεικνύονται πολλλές φορές πιο ανοιχτά από τους μεγάλους. Κάποια έργα έχουν φαίνεται τη δύναμη να ενώνουν διαφορετικές ηλικίες και γενιές.

Ειδικότερα τώρα στο χώρο της όπερας για παιδιά, η παραγωγή πρέπει να πούμε ότι ήταν πάντοτε πολύ περιορισμένη. Πέρα από την όπερα-παραμύθι Χάνσελ και Γκρέτελ του Humperdinck (1892), θυμάμαι μόνο τις τέσσερις όπερες για παιδιά του César Cui γραμμένες ανάμεσα στο 1905 και 1913) και βέβαια τη λυρική φαντασία του Ραβέλ Το Παιδί και τα Μάγια (1917-1925). Πρόσφατα γνωρίσαμε στη χώρα μας και την οπερέτα για παιδιά Η ιδέα, νεανικό έργο του Gustav Holst (1896). Εκτός από το έργο αυτό και τα έργα του Cui, τα υπόλοιπα σίγουρα δεν απευθύνονται αποκλειστικά στα παιδιά. Τον εικοστό αιώνα δεν συναντάμε παρά σποραδικά έργα, είτε προϊόντα ειδικών συνθηκών, όπως το Brundibar του Hans Krasa (1943). Από τους γνωστούς συνθέτες, κάποια έργα του Benjamin Britten γραμμένα για σχολικές χορωδίες: Noye’s Fludde (1958) και Burning Fiery Furnace , καθώς και του Menotti: Amahl and the Night Visitors (1951) και The Boy Who Grew Too Fast (1982).
Τα έργα αυτά παίζονται σπάνια. Τα περισσότερα λυρικά θέατρα αρκούνται στον Καρυοθραύστη και στο Μαγεμένο Αυλό, ή το πολύ-πολύ στο Χάνσελ και Γκρέτελ, όταν πρόκειται να συστήσουν ένα έργο στο νεότερο ακροατήριό τους.
Ένα νέο τοπίο όμως διαμορφώνεται τις τελευταίες δεκαετίες. Ιδού τέσσερα χαρακτηρισττκά έργα, βασισμένα σε πασίγνωστα παραμύθια: Κοκκινοσκουφίτσα του Γιώργου Απέργη (2001), The adnentures of Pinocchio του Jonathan Dove (2007), Le petit Prince του Michaël Levinas (2014), Peter Pan του Richard Ayres (2015).
Η Όπερα της Βιέννης τιμά ιδιαίτερα τις παραστάσεις όπερας για παιδιά (ο όρος όπερα εδώ ας εκληφθεί με την ευρύτερη έννοια του μουσικού θεάτρου). Η Kinderoper της Κολωνίας που ιδρύθηκε το 1996 είναι η πρώτη όπερα αποκλειστικά για παιδιά στη Γερμανία. Από τον Μάρτιο του 2016 συστεγάζεται με την Grand Opera. Παρουσιάζει όπερες – παραμύθια, όπερες της προκλασικής, της κλασικής και της ρομαντικής περιόδου αλλά και σύγχρονα έργα σε πρώτη εκτέλεση. Μπορούν να τις παρακολουθήσουν παιδιά της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης αλλά και της προσχολικής ηλικίας, ανάλογα με το έργο. Απευθύνονται όμως εξίσου και στους γονείς. Συχνά συνδυάζονται με παράλληλες καλλιτεχνικές δραστηριότητες για παιδιά: Θέατρο, μουσικά παιχνίδια, τραγούδι, ζωγραφική. Σ’ ένα πρόσφατο ταξίδι μου στο Βουκουρέστι, ανακάλυψα και την Opera Comica που επίσης ανεβάζει έργα θεατρικά και μουσικά αποκλειστικά για παιδιά.

Θα άξιζε νομίζω να ασχοληθεί κανείς και με το είδος του μιούζικαλ (είδος υποτιμημένο όχι μόνο λόγω του «ελαφρότερου» χαρακτήρα του αλλά και λόγω της κακοποίησης που υφίσταται τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας). Το μιούζικαλ το γνωρίσαμε κυρίως μέσα από το σινεμά (το οποίο, όπως λέει και ο Berio, συνιστά μια νέα μορφή μουσικού θεάτρου). Από τη Μαίρη Πόπινς, τη Μελωδία της Ευτυχίας ή αργότερα τον Βιολιστή στη Στέγη, ως τις σύγχρονες υπερ-παραγωγές του Χόλυγουντ, οι κινηματογράφοι τα Χριστούγεννα κατακλύζονται από «οικογενειακές» μουσικές ταινίες που σε πολλές περιπτώσεις δεν υποτιμούν ούτε τα παιδιά ούτε τους γονείς τους.

Στην Ελλάδα, παρ’ όλη την έλλειψη οπερατικής παιδείας, τα τελευταία χρόνια έχουν γραφτεί αρκετές όπερες για παιδιά. Αναφέρω ενδεικτικά: Το αηδόνι του αυτοκράτορα της Λένας Πλάτωνος (1989), Μόμο του Άλκη Μπαλτά (1997), Οι Δραπέτες της Σκακιέρας του Γιώργου Κουρουπού (σε λιμπρέτο Περικλή Κοροβέση, 2001), Ποιός έκανε πιπί στο Μισισιπή; του Ιωσήφ Βαλέτ (βασισμένο στο βιβλίο του Ευγένιου Τριβιζά, 2008), Το Μαγικό Βιολί του Νίκου Ξανθούλη (ΕΛΣ 2011), Προσοχή ο Πρίγκιπας Λερώνει της αφεντιάς μου (σε λιμπρέτο του Θωμά Μοσχόπουλου, ΕΛΣ 2013), Η Βασίλισσα του Χιονιού (Στέγη 2014) και Ο Ιβάν και το πουλί της φωτιάς (όπερα για παιδιά και νέους, ΕΛΣ 2017) του Θοδωρή Αμπαζή και τέλος, έργο προγραμματισμένο για φέτος, Τα μαγικά μαξιλάρια (ΕΛΣ, 2021) του Γιώργου Δούση (σε λιμπρέτο του ίδιου βασισμένο σε κείμενο του Ευγένιου Τριβιζά).
Αν προσθέσουμε και κάποια «μουσικά παραμύθια» όπως Η Συνέλευση των Ζώων του Κουρουπού (1981) ή τα Παραμύθια των αδελφών Γκριμμ του Γιώργου Κουμεντάκη (1996), και η Πετρόσουπα του Στάθη Γυφτάκη (2014), βλέπουμε μια παραγωγή απροσδόκητα πλούσια αναλογικά με άλλες χώρες. Είναι εντυπωσιακό επίσης το γεγονός ότι πολλά από τα έργα αυτά έχουν δισκογραφηθεί. (Ας με συγχωρέσουν εδώ οι δημιουργοί που πιθανώς παρέλειψα να αναφέρω).

Ας έρθουμε τώρα στα όρια ανάμεσα στην όπερα για μεγάλους και για παιδιά.
Το έργο Οι Δραπέτες της Σκακιέρας ο Κουρουπός αποφεύγει να το χαρακτηρίσει αποκλειστικά «όπερα για παιδιά». Εγώ πάλι το Προσοχή ο Πρίγκιπας Λερώνει το ονομάζω «όπερα και για παιδιά». Γι’ αυτό άλλωστε, πέρα από τις πρωινές παραστάσεις για παιδιά προβλέφθηκαν από τη Λυρική Σκηνή και βραδινές παραστάσεις για μεγάλους.
Το 1994, κατόπιν παραγγελίας του ΟΜΜΑ, έγραψα το Σιωπή, ο βασιλιάς ακούει, το οποίο, ενώ δεν γράφτηκε αρχικά για παιδιά, παρουσιάστηκε και σαν τέτοιο στην «αναβίωσή» του στο ΒΙΟS, στη Θεσσαλονίκη, στη Λάρισα, και φέτος στη Λυρική. Είναι μία περίπτωση που ο ίδιος ο συνθέτης δεν προαποφασίζει σε ποιό κοινό απευθύνεται; Ή απλώς τα όρια είναι σχετικά;
Για την ίδια εκείνη βραδιά στο Μέγαρο, το οποίο μας είχε παραγγείλει δύο «μικρά μιούζικαλ», ο Κουρουπός είχε γράψει την Κοκκινοσκουφίτσα. Παρά την αναφορά στο γνωστό παραμύθι του Άντερσεν, το έργο κάθε άλλο παρά σε παιδιά απευθυνόταν. Το ίδιο θέμα συναντάμε λίγα χρόνια αργότερα και στην όπερα Η Κοκκινοσκουφίτσα και ο Καλός Λύκος του Χαράλαμπου Γωγιού (1998), η οποία επίσης κάθε άλλο παρά σε παιδιά απευθύνεται. Προφανώς ένα λιμπρέτο βασισμένο σε παραμύθι δεν καθιστά το έργο αυτόματα «για παιδιά», όπως άλλωστε βλέπουμε και στην Μικρή Αλεπουδίτσα του Γιάνατσεκ ή ακόμα στο Αηδόνι του Στραβίνσκι. Εν τούτοις, το ύφος και η αμεσότητα της μουσικής υποδηλώνει κάτι περισσότερο από μία απλή αναφορά στο παραμύθι. Φαίνεται ότι, όσο οι μικροί βιάζονται να μεγαλώσουν, άλλο τόσο οι μεγάλοι (είτε ως δημιουργοί είτε ως ακροατές) θέλουν να παραμείνουν παιδιά.
Όπως έχω και αλλού γράψει, πιστεύω ότι τα όρια και οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα σε τέχνη για παιδιά και για μεγάλους είναι ρευστά. Υπάρχουν οπωσδήποτε διαφορές από ηλικία σε ηλικία, μπορεί ας πούμε να μην πρέπει να μυήσουμε τα παιδιά στην όπερα ξεκινώντας από το Δαχτυλίδι του Βάγκνερ. Αλλά η Όπερα, η Μουσική γενικά και όλες οι Τέχνες γενικότερα, που συνεργάζονται πλέον κι αυτές χωρίς σαφή όρια ανάμεσά τους, θα βρίσκουν πάντοτε τρόπους -με την προυπόθεση ότι σέβονται τις ιδιαιτερότητες αλλά και τα κοινά της κάθε ηλικίας- να ενώνουν όλους όσους μοιράζονται τον ίδιο κόσμο, μικρούς και μεγάλους.

Δισκογραφία
Αναζητώντας σχετικό ρεπερτόριο στα πωλητήρια θεάτρων όπερας και στα εναπομείναντα δισκοπωλεία στη Γαλλία, την Γερμανία, την Ιταλία και την Ισπανία, δεν βρήκα σχεδόν κανένα δίσκο όπερας για παιδιά. Οι λίγοι δίσκοι με έργα του Britten και του Menotti είναι από καιρό εξαντλημένοι. Οι μόνοι δίσκοι που μπόρεσα να βρω μέσα από το διαδίκτυο:
Hans Krasa (1899-1944): Brundibar (Naxos 2007)
Michaël Levinas (1949- ): Le petit Prince (Claves 2017)
Και στην Ελλάδα:
Γιώργος Κουρουπός: Η συνέλευση των ζώων (CBS 1983 και βιβλίο-CD: Εκδόσεις των Συναδέλφων 2018)
Λένα Πλάτωνος: Το αηδόνι του αυτοκράτορα (LYRA 1989)
Νίκος Κυπουργός: Σιωπή, ο βασιλιάς ακούει (FM Records 1994 και βιβλίο-CD: Μικρή Άρκτος 2011)
Γιώργος Κουμεντάκης: Παραμύθια των αδελφών Γκριμμ (LYRA 1996)
Γιώργος Κουρουπός: Οι Δραπέτες της Σκακιέρας του (ΑΝΚΗ-Ορχήστρα των Χρωμάτων 2001)
Νίκος Κυπουργός: Προσοχή ο Πρίγκιπας Λερώνει (βιβλίο-CD: Μικρή Άρκτος 2014)
Θοδωρής Αμπαζής: Η Βασίλισσα του Χιονιού (βιβλίο-CD: Πατάκης 2015)