επικοινωνία ·  en | gr

o Νίκος Κυπουργός / Η μουσική του




08/05/2002

Μουσικός Χαμαιλέων

Συνέντευξη στην Άννα Θεμελή, Δίφωνο, Μάιος 2002



Μετρ των ασκήσεων ύφους, με χαρακτηριστικά δική του μελωδική φλέβα και ενορχηστρωτικό ταλέντο, ο Νίκος Κυπουργός πάσχει, όπως λέει και ο ίδιος παίζοντας με τις λέξεις, από το σύνδρομο του ευνοημένου. Μαθητής ακόμη εξέδωσε τρεις δίσκους, αφορμή για τη γνωριμία του με τον Μάνο Χατζιδάκι. Λαμπρές σπουδές, δεκάδες βραβεία και διακρίσεις σε ό,τι κι αν κάνει. Πέρυσι κυκλοφόρησε τα Μυστικά Του Κήπου, που γνωρίζουν μεγάλη εμπορική επιτυχία, τώρα τη Μουσική Σε Εικόνες, εβδομήντα λεπτά από δέκα κινηματογραφικές ταινίες.

Στις λιγοστές συνεντεύξεις σου επανέρχονται κάποιες εμμονές, λες περίπου τα ίδια πράγματα, τι κρύβεις;
Το κρύβω τόσο καλά που δεν ξέρω τι είναι. Ίσως κρύβω τον εαυτό μου ολόκληρο από την αγορά. Άλλοι, πριν από μένα, είπαν πως λέμε τα ίδια πράγματα εδώ και αιώνες, φωτίζοντάς τα με διαφορετικό τρόπο κάθε φορά. Κάνε μου εσύ μερικές απρόβλεπτες ερωτήσεις.

Ποιά ερώτηση φοβάσαι;
Την ερώτηση «γιατί δεν κάνεις δίσκους με τραγούδια;»

Απάντησέ μου.
Μα γιατί δεν με ρωτάνε γιατί δεν κάνω συμφωνίες; Δεν καταλαβαίνω το ερώτημα παρά μόνο ως «γιατί δεν μπαίνεις στη δισκογραφική πιάτσα να πουλήσεις κι εσύ».

Θεωρείς την εμπορική επιτυχία κάτι αρνητικό;
Εμένα τουλάχιστον με κάνει καχύποπτο. Σπάνια οι πωλήσεις συμβαδίζουν με την ποιότητα και, όταν αυτό συμβαίνει, οφείλεται μάλλον σε λάθος αιτίες: το τραγούδι των τίτλων ενός σίριαλ είναι «καταδικασμένο» να πουλήσει ακόμα κι αν είναι καλό! Επιτυχία για μένα είναι, ή δεν είναι, μόνο το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα, Άκουσα τελευταία μερικούς πολύ ενδιαφέροντες δίσκους που δεν μπήκαν στα charts: Του Βασίλη Ρακόπουλου, του Χρήστου Ζερμπίνου, του Γιώργου Σφυρίδη. Έχουμε όμως ταυτίσει τη λέξη επιτυχία με τις πωλήσεις.

Μήπως, αν είχες κι εσύ εμπορική επιτυχία και εκατοντάδες εκατομμύρια έσοδα, θα είχες άλλη γνώμη;
Η έξωθεν αναγνώριση προσφέρει μια πρόσκαιρη ικανοποίηση, δεν βοηθάει όμως και πολύ στο επόμενο βήμα, συχνά μάλιστα το προκαθορίζει αρνητικά. Η μουσική μου έχει την τύχη να εκδίδεται και να πουλάει συγκριτικά πολύ. Έχω ξαναπεί ότι έχω το σύνδρομο του ευνοημένου! (γέλια). Δυστυχώς, πολλοί πιό σημαντικοί από μένα πουλάνε πολύ λιγότερο. Και πολύ πουλάω!

Τα Μυστικά Του Κήπου είναι η απάντηση: χτύπησες τρελά νούμερα πωλήσεων, απείλησες την πρωτιά της Βανδή στα charts, με έναν δίσκο που απευθύνεται κατ’ αρχήν σε παιδιά.
Μου αρέσει το «κατ’ αρχήν». Πάντως τρελά νούμερα δεν πούλησα κι ούτε νομίζω ότι θα πουλήσω ποτέ, απλώς αρκετά για να δικαιούμαι να υποστηρίζω όσα είπα, χωρίς τον κίνδυνο να μου πουν «όσα δε φτάνει η αλεπού...». Άλλωστε, με τη Μουσική Σε Εικόνες θα επανέλθω στα ίσα μου!

Μπορεί να μη ρίξει τη Βίσση, αλλά είμαι σίγουρη ότι η Μουσική Σε Εικόνες αφορά αρκετούς! Χρησιμοποίησα το «κατ’ αρχήν», γιατί δεν πιστεύω πως γράφεις διαφορετικά όταν απευθύνεσαι σε παιδιά, και, έτσι κι αλλιώς, ο δίσκος είχε επιτυχία και στους ενήλικους.
Μα τα παιδιά δεν πρέπει να τα υποτιμούμε, ταίζοντάς τα απλοικές μελωδίες. Τουναντίον, η ευθύνη είναι πολλαπλάσια, γιατί διαμορφώνουν ακόμα κριτήρια, ενώ οι μεγάλοι ή έχουν βρει τα κριτήριά τους ή το έχασαν το παιχνίδι.

Παιδιά συναντάμε σε όλες τις ηλικίες. Πόσο παιδί νιώθεις εσύ;
Η απόστασή μου από τα παιδιά, αντί να μεγαλώνει με την πάροδο του χρόνου, περιέργως μικραίνει. Ελπίζω να μην πρόκειται περί παλιμπαιδισμού.

Σε τι βοηθάει η μουσική;
Αφήνω τη ζωτική ανάγκη έκφρασης κατά μέρος, ως τετριμμένη, και θα πω ότι χωρίς τη μουσική δεν μπορώ να ζήσω. Και κυριολεκτικά: μου εξασφαλίζει τα προς το ζην. Αν κέρδιζα το jackpot θα έγραφα πολύ λιγότερο.

Εκ μέρους των θαυμαστών σου εύχομαι να μην το κερδίσεις!
Πέραν αυτού, η μουσική είναι και ένας τρόπος να ταξιδεύεις. Ίσως ένας από τους λόγους που ασχολούμαι με τη μουσική για το θέατρο και τον κινηματογράφο να είναι τα ταξίδια που καλείσαι να κάνεις μέσα από τις νότες, όχι μόνο σε άλλους τόπους, αλλά και σε άλλες εποχές, Ο Σοφοκλής, ο Σαίξπηρ είναι υπέροχοι προορισμοί, που σου επιτρέπουν να δεις  τα τωρινά και τα εγχώρια με άλλο μάτι. Το ταξίδι άλλωστε έχει σημασία αυτό καθεαυτό και συνεχίζεται και μετά την επιστροφή.

Δουλεύοντας στο θέατρο και στο σινεμά ταξιδεύεις  όμως και κυριολεκτικά, από την Κούβα ως την Αρμενία, και ταξιδεύεις κι εμάς σε διάφορους μουσικούς κόσμους.
Μου αρέσει να είμαι μουσικός χαμαιλέων, να αλλάζω πρόσωπα και ρόλους, ελπίζοντας όμως να παραμένω ο εαυτός μου. Κάνω λοιπόν αυτό που κάνω κέφι, που με εκφράζει και που η παραγγελία του με κινητοποιεί, ώστε να βγω από την τεμπελιά μου.

Με τρεις ταινίες κι άλλα τόσα θεατρικά κατά μέσο όρο το χρόνο, κατατάσσεις τον εαυτό σου στους τεμπέληδες;
Τα όρια που θέτουν το θέατρο και το σινεμά με βάζουν να συγκεντρωθώ και να ξεπεράσω την τεμπελιά μου. Και όταν δουλεύουν οι τεμπέληδες, δουλεύουν πολύ.

Πιστεύεις δηλαδή ότι κάποιες φορές τα όρια λειτουργούν λυτρωτικά;
Νομίζω πάντοτε στην τέχνη. Χρειάζεται βέβαια και να παραμυθιαστείς, κάτι που συχνά επιδιώκω συνειδητά. Το παραμύθι είναι η νίκη του φανταστικού κόσμου πάνω σ’ αυτον που ονομάζουμε πραγματικό. Δεν έχει βέβαια καμμία σχέση με το ψέμμα. Συχνά μάλιστα είναι πολύ περισσότερο αλήθεια απ’ ό,τι το πραγματικό, γι’ αυτό και ο άνθρωπος πάντα θα ξεφεύγει μ’ ένα παραμύθι.

Παραμύθιασμα είναι και ο έρωτας;
Μ’ αυτή την έννοια, ναι. Είναι η κινητήρια δύναμη. Τα πάντα είναι θέμα έρωτα. Είναι μια άλλη μορφή επικοινωνίας που ολοκληρώνει, αν όχι καθοδηγεί, τη μουσική.

Τι μένει από τους έρωτές μας;
Εμείς! Είμαστε αποτέλεσμα των ερώτων μας και τους φέρουμε ούτως ή άλλως.

Λες: «Ό,τι κάνουμε, το κάνουμε σαν τα ωδικά πτηνά, για να γοητεύσουμε αυτούς που αγαπάμε». Τα πουλιά καλούν ερωτικό σύντροφο, υπακούοντας στο ένστικτο για τη διαιώνιση του είδους. Εσύ σε ποιούς απευθύνεσαι;
Δυνάμει σε όλους. Όταν κάποιος φωνάζει βοήθεια, δεν έχει στο νου του κάποιον συγκεκριμένα να τρέξει να τον βοηθήσει, δεν λέει «ο κύριος με το μπλε μαγιό να έρθει να με σώσει», όποιος σπεύσει σε βοήθειά του είναι αυτός στον οποίο απευθυνόταν.

Έχεις πει: «Σύνθεση είναι η επιλογή περιορισμών». Αυτό ισχύει για κάθε δημιουργική έκφραση. Ακόμα και στη μαγειρική, η γεύση που θα πετύχουμε εξαρτάται τόσο από αυτά που βάζουμε όσο και από αυτά που επιλέγουμε να μή βάλουμε στην κατσαρόλα. Δώστε μου έναν ορισμό της μουσικής.
Μουσική είναι η ηχώ του κόσμου. Είναι η κάθε λογής οργάνωση ήχων μέσα στο χρόνο, που εκφράζει συναισθήματα. Μόνο ένας τόσο ενικός ορισμός χωράει όλες τις μορφές μουσικής έκφρασης, από ένα αυστηρά δομημένο έργο του Μπαχ, ως έναν αυτοσχεδιασμό της jazz ή της ινδικής μουσικής και, ακόμα παραπέρα, από το παιχνίδι με τις ανάσες των Εσκιμώων ως το τραγούδι των πουλιών.

Δεν είναι κρίμα που ο κόσμος προτιμά την εύπεπτη μουσική;
Καθόλου. Η μουσική που δεν είναι εύπεπτη αφορούσε ανέκαθεν ένα πολύ περιορισμένο κοινό, όπως άλλωστε συμβαίνει και στις υπόλοιπες τέχνες. Κρίμα είναι η καταχρηστική χρήση της μουσικής που γίνεται, όπως γινόταν πάντοτε, από τις εκάστοτε εξουσίες.

Τι εννοείς;
Η μουσική είναι η πιό κακοπαθημένη τέχνη! Θύμα της τεράστιας δύναμής της, χρησιμοποιείται από την εξουσία (θρησκευτική, πολιτική και, τώρα κυρίως, οικονομική), με αποτέλεσμα να μην μπορεί κανείς να προστατευτεί από τον βομβαρδισμό κάθε λογής μουσικής όπου σταθεί κι όπου βρεθεί.

Δεν μπορείς να αποστρέψεις την ακοή σου όπως αποστρέφεις το βλέμμα...
Και άρα να επιλέξεις πότε και τι ακούς. Ας δώσουμε στη μουσική τον αποκλειστικό χρόνο που της αξίζει! Ας κλείσουμε τα ραδιόφωνά μας για λίγο, ώστε να την επιθυμήσουμε! Προσωπικά αναζητώ ένα μπαρ χωρίς μουσική, να μπορώ να ακούω επιτέλους τη φωνή του συνομιλητή μου.

Δεν έχουν ευθύνη η εκπαίδευση, οι εταιρείες και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης για την τροφή του κόσμου;
Γιατί να ζητούμε ευθύνες μόνο σε εκείνους που εύκολα μπαίνουν στο στόχαστρο; Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και οι κάθε λογής γητευτές βρίσκουν και κάνουν. Ο κόσμος τους συντηρεί, γιατί τους έχει ανάγκη. Όσοι δεν τους έχουν ανάγκη, τους αγνοούν.

Και η παιδεία;
Η παιδεία είναι, ευτυχώς ή δυστυχώς, μία προσωπική υπόθεση που ελάχιστα εξαρτάται από τα σχολεία. Αν γεννηθείς ανήσυχος, όπου κι αν βρίσκεσαι, δεν ησυχάζεις. Η εκπάιδευση παρέχει κυρίως οδηγίες εφησυχασμού. Κανένα εκπαιδευτικό σύστημα δεν μπορεί να αλλάξει τη φύση του ανθρώπου. Βλέπουμε στα λεγόμενα προηγμένα κράτη καμμιά εξέλιξη ως προς την προσωπική ισορροπία ή το σεβασμό προς τους συνανθρώπους, σε σύγκριση με τους «απολίτιστους τριτοκοσμικούς»; Εκτός αν μιλάμε για τα σκουπίδια στους δρόμους ή το προσπέρασμα, οπότε όντως στην Αγγλία έχουν μάθει ότι το φλας σημαίνει «παρακαλώ αφήστε με να περάσω» και όχι «τρέξτε να με κλείσετε», όπως στην Ελλάδα. Αλλά τέτοια εκπαίδευση επιδέχονται και οι σκύλοι...

Δεν τρέφεις εκτίμηση για το ανθρώπινο είδος...
Ξεχνάμε απλώς πόσο ατελές ζώο είναι ο άνθρωπος και καμαρώνουμε που είμαστε κι εμείς άνθρωποι, με τον ίδιο ανόητο τρόπο που καμαρώνουμε επειδή έτυχε να γεννηθούμε έλληνες ή ψηλοί. Πρόσφατα είδα σ’ ένα πλακάτ: «Proud to be American». Έχουμε γενικά την τάση να καμαρώνουμε για πράγματα που δεν οφείλονται σε μας, σαν να πρόκειται για κατακτήσεις μας, ενώ σπανίως νιώθουμε ντροπή για τόσα άλλα “κατορθώματά” του είδους μας.

Φαίνεσαι απαισιόδοξος.
Καθόλου. Δεν νομίζω ότι τα πράγματα είναι χειρότερα από άλλοτε. Το ότι η πλειονότητα δεν διακρίνεται από τάσεις αναζήτησης και ανησυχίες, δεν βλέπω γιατί πρέπει να μας στενοχωρεί. Στους αιώνες των αιώνων τα πράγματα προχωρούσαν μόνο χάρη στις εξαιρέσεις και αυτές  ευτυχώς πάντοτε θα υπάρχουν.

Δεν είσαι μισάνθρωπος λοιπόν;
Μα κι εγώ άνθρωπος είμαι και δεν μπορώ παρά να μας αγαπάω! Για να σοβαρευτούμε, σίγουρα υπάρχουν πολλά πράγματα που επιδέχονται βελτίωση. Και σ’ αυτά ο άνθρωπος όντως μπορεί να προοδεύει. Ανέκαθεν ψήφιζα υπέρ της βελτίωσης των συνθηκών ζωής: υγεία, ελευθερία έκφρασης, ίσες ευκαιρίες. Θα έλεγα ότι ανήκω στους προοδευτικούς, αν η λέξη πρόοδος δεν ήταν εκ του πονηρού παραποιημένη από τους πολιτικούς, ώστε να θεωρείται σήμερα το αντίθετο της συντήρησης. Γνώρισα μοναχούς που συντηρούν τις αξίες του παρελθόντος, όντας πολύ πιό ανοιχτοί από πολλούς τάχα προοδευτικούς. Πρόοδος είναι να κοιτάς μπροστά, πατώντας γερά στο παρελθόν σου.

Εσύ σε τι θεό πιστεύεις;
Ερεύνα και μη πίστευε, διότι μόνο η διαρκής αμφιβολία γεννά νέες ιδέες και διευρύνει τη γνώση. Κάθε ανατροπή φωτίζει και την άλλη πλευρά των πραγμάτων.

Τι έχεις να πεις για το Μάνο Χατζιδάκι;
Ότι είναι πολύ αισθητά απών για εμένα, αλλά ευτυχώς και πολύ αισθητά παρών, με τη μουσική του, για όλους μας.

Γιατί δεν κάνουμε, όπως εκείνος, αυτό που θέλουμε κάθε στιγμή;
Γιατί φοβόμαστε.

Τί φοβόμαστε;
Άλλοι φοβούνται μη χαλάσουν τις σχέσεις τους και τη βολή τους, άλλοι φοβούνται ότι κάθε καταγγελία είναι μάταιη, προσωπικά καταγράφω όλη την ξεφτίλα και την ψευτιά που μας περιβάλλουν, αλλά δεν έχω το θράσος ή το θάρρος, αν θέλεις, να βγω και να τα καταγγείλω. Στον εαυτό μου λέω “Νίκο συγκρατήσου”.[γέλια] Με απωθεί και το γεγονός ότι οι περισσότεροι καταγγέλλοντες είναι “αδικημένοι”. Τέλος πάντων, αν ξέραμε τι φοβόμαστε, θα φοβόμασταν λιγότερο. Ο φόβος είναι ένα πολύ βαθύ και ανεξέλεγκτο συναίσθημα: όσο νομίζουμε ότι το κατανικούμε, τόσο νέα κεφάλια του ξεπροβάλλουν.

Μήπως τελικά πρόκειται για τα πολλά κεφάλια του φόβου του θανάτου;
Όχι μόνο. Άλλωστε τι είναι ο θάνατος; Μεγαλώνοντας, βλέποντας πόσο σημαντικά είναι τα ασήμαντα και πόσο ασήμαντα τα σημαντικά, τείνω να πιστεύω ότι αυτή η σωτήρια πλάνη, η ψευδαίσθηση του εγώ, είναι το μόνο πράγμα τελικά που γεννιέται και πεθαίνει. “Τελειώνει η μουσική όταν δεν την ακούμε πιά;” για να παραφράσω τον Φελίνι. “Πού ήταν η μουσική πριν γεννηθεί;”. Θέλεις κι άλλη μια φαινομενική αντίφαση; Ο χρόνος, καθώς περνάει, κατοχυρώνεται και ο θάνατος δεν μπορεί να έχει επίδραση επάνω του.

Και η τέχνη είναι μια μορφή κατοχύρωσης του χρόνου.
Φυσικά! Η τέχνη είναι και ένα αιώνιο παράδειγμα του ότι όλα κινούνται στα ασαφή όρια μεταξύ τάξης και χάους: αυτό που ένιωθαν οι αρχαίοι πολιτισμοί και η σύγχρονη φυσική ανακαλύπτει σήμερα. Από τη μία, η απόλυτη τάξη στη δομή ενός έργου, οι σαφείς νόμοι που διέπουν κάθε παράμετρο. Από την άλλη, η έμπνευση, έτσι ώστε το ανεξήγητο και το απρόβλεπτο να είναι ουσιώδη συστατικά του έργου και η τάξη και το χάος να βρίσκονται σε ισορροπία.

Έμπνευση είναι το ανεξήγητο και το απρόβλεπτο;
Ναί, και ένα μεγάλο έργο τέχνης, όπως μια μεγάλη ιδέα, είναι πάντοτε προιόν έμπνευσης. Η διαδιακασία για την υλοποίησή του είναι έργο σκέψης, εκεί κυριαρχούν η μέθοδος, η γνώση των νόμων, το μέτρο, η ισορροπία. Αυτά ως λογική διεργασία αναλύονται και εξηγούνται, όχι όμως και η έμπνευση, γι’ αυτό και το σημαντικότερο σε ένα έγο τέχνης μόνο το νιώθεις: δεν αναλύεται, δεν διδάσκεται.