επικοινωνία ·  en | gr

o Νίκος Κυπουργός / Η μουσική του




22/03/2006

Νίκος Κυπουργός |  Μουσική με εικόνες – μουσική για εικόνες

του Νίκου Διονυσσόπουλου



Συμπτώσεις και συγκυρίες έφεραν τον Νίκο Κυπουργό σε επαφή από πολύ νωρίς με σημαντικούς ανθρώπους–δασκάλους: Ματθαίο Μουντέ, Μάνο Χατζιδάκι, Γιάννη Παπαϊωάννου. Στη δισκογραφία εμφανίζεται ενόσω είναι ακόμα μαθητής, ενώ του δίνονται μοναδικές ευκαιρίες: Γ΄ Πρόγραμμα του ΄70 και ο κύκλος του Χατζιδάκι, Λιλιπούπολη, Μουσικοί Αγώνες.

Στην συνέχεια, μουσικές σπουδές στο Κουσερβατουάρ του Παρισιού (ηλεκτροακουστική μουσική). Παράλληλα οι προσωπικές του αναζητήσεις τον οδηγούν στην ανίχνευση της μουσικής ουσίας σε πολλά επίπεδα – από την εθνομουσικολογία και τη μουσική παιδαγωγική, τη φυσική και τα μαθηματικά για την προσέγγιση στην σύγχρονη μουσική (Μπουλέζ, Ξενάκης), τη σύνθεση και την ανάλυση (στην Εκόλ Νορμάλ με τον Μαξ Ντόυτς), στις μουσικές του κόσμου, σε σεμινάρια σύγχρονου μουσικού προβληματισμού, στη μουσική για θέατρο, στη βίωση του πολύχρωμου μουσικού οργασμού στα ευρωπαϊκά κέντρα, στις εμπειρίες από ταξίδια σε Ευρώπη και Αφρική, Ασία και Αμερική, στην ατμόσφαιρα της αμφισβήτησης που ζουν οι γενιές μετά το ’68.

Ο Νίκος Κυπουργός στην εικοσιπεντάχρονη μουσική πορεία του γράφει μουσικές για 50 περίπου θεατρικές παραστάσεις, 42 ταινίες και τηλεοπτικές σειρές, 14 μουσικά έργα φωνητικής και οργανικής μουσικής, και ηχογραφεί περισσότερους από 20 δίσκους (προσωπικούς, συμμετοχές, ενορχηστρώσεις). Παρ’ όλα αυτά, αν και χαίρει γενικότερης εκτίμησης, το συνθετικό έργο του δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό, και είναι λίγοι εκείνοι οι οποίοι έχουν μια ικανοποιητική εποπτεία του συνόλου της μουσικής του δημιουργίας. Δεν συγκαταλέγεται στους εμπορικούς συνθέτες, αφού αποτελεί μια περίπτωση αταξινόμητου μουσικού, και άρα ενός δημιουργού που δεν ανήκει πουθενά! Ενός χαριτωμένου μουσικού ακροβάτη που κινείται στις σχισμές των ορίων, στις ρωγμές των διαφόρων μουσικών υφών, ακόμα και μέσα στο ίδιο έργο.

Έτσι ξεδιπλώνεται μπροστά μας το έργο ενός συνθέτη ευέλικτου, ανοιχτού σε ακούσματα και ηχητικές προκλήσεις, πολυσυλλεκτικού, με πηγαία μελωδικότητα που κυλάει αβίαστα, και με θαυμαστή αίσθηση του αναμειγνύειν τα μουσικά είδη. Πρακτικά στο έργο του δεν υπάρχουν υφολογικοί περιορισμοί, αυτολογοκρισίες, συμπλεγματική και δυσνόητη διαχείριση της μουσικής γλώσσας. H μουσική του αναπνέει, είναι φωτεινή και ελεύθερη, με εναλλασσόμενες διαθέσεις, λειτουργική, ενίοτε συγκεκαλυμμένα μελαγχολική, αντιστοιχεί και εν πολλοίς ερμηνεύεται από την περσόνα του δημιουργού.

Ρυθμοί, κλίμακες και τροπική δομή της «καθ’ ημάς Ανατολής» συνδυάζονται στον κορμό της δυτικής μουσικής και αρμονίας, λαϊκά όργανα συνεργάζονται ηχοχρωματικά με τα συνήθη της κλασικής ορχήστρας, διαθλασμένοι ήχοι της φύσης (π.χ. κελάηδισμα πουλιών), μουσικά θέματα και στυλ εξωευρωπαϊκών πολιτισμών υπεισέρχονται και πλουτίζουν τη μουσική του γλώσσα, η οποία καλείται να υπηρετήσει το κάθε έργο με τρόπο που ξαφνιάζει ευχάριστα και φωτίζει από άλλη πλευρά τις καταστάσεις που υποβάλλει ο λόγος και η εικόνα.

Παρ’ όλα, όμως, τα φαινομενικά ετερόκλητα στοιχεία είναι ευδιάκριτος ο καμβάς μιας ενιαίας αισθητικής, που κάνουν αναγνωρίσιμο τον δημιουργό, όχι ως αποτέλεσμα μιας μανιέρας, αλλά με ακριβώς το αντίθετο χαρακτηριστικό: αποφυγή της πεπατημένης και αμφισβήτηση καθιερωμένων δομών, αέναη αναζήτηση νέων ηχοχρωμάτων, νέων ιδεών και μπόλιασμα της δημιουργίας με νέα στοιχεία.

Οι ενορχηστρώσεις του, χαρακτηρίζονται από ευαισθησία, φαντασία και μινιμαλιστική χρήση των οργάνων, αν και παραμένουν στις δομές του δυτικού μουσικού ιδιώματος. Συχνά εμπίπτουν στη λόγια προσέγγιση της ethnic κατεύθυνσης και αισθητικής, χωρίς ποτέ να γίνεται κυρίαρχη η διάθεση του εξωτισμού. Aπό την παιδεία του στην avant garde μπορεί κάποιος να ανιχνεύσει τη σποραδική χρήση κάποιων ηχοχρωμάτων ή και αρμονικών συνηχήσεων. Απουσιάζει ο στόμφος, το πομπώδες ύφος και οι μεγάλοι συμπαγείς ηχητικοί όγκοι. Έτσι, ο ήχος του χαρακτηρίζεται περισσότερο από ένα ανάλαφρο και ευλύγιστο ηχητικό παιχνίδι, ως αντανάκλαση του μεσογειακού φωτός, παρά από την στιβαρότητα των μεγάλων ηχητικών κατασκευών της κεντρικής Ευρώπης. Προτιμά να αναπτύσσει τις ηχοχρωματικές του ιδέες με τη χρήση φυσικών οργάνων, αποφεύγοντας τον πειρασμό των σύγχρονων τεχνολογικών μηχανών παραγωγής ήχων, με τις άπειρες ευκολίες και δυνατότητες. 

H έκδοση

H έκδοση έχει δομηθεί σε δύο βασικές ενότητες: σκηνική μουσική και για το θέατρο, και μουσική για τον κινηματογράφο. Eπιλογή από ένα ευρύ φάσμα παραστάσεων και κινηματογραφικών ταινιών, που καλύπτουν την δημιουργική παρουσία του Nίκου Kυπουργού τις δύο τελευταίες δεκαετίες. Eκ πρώτης όψεως φαίνεται τολμηρή η συμπαράθεση ετερόκλητων στοιχείων σε μία μουσική ροή και ενότητα. Όμως κάτω από την επιφανειακή ετερότητα των τραγουδιών αναδεικνύεται η ενοποιός δύναμη της μουσικής σκέψης και ηχοχρωματικής διαχείρισης του Nίκου Kυπουργού, δημιουργώντας ηχητικά πάνελ ενός μουσικού «πουαντιγισμού».

Kηποθέατρο

Aπό τη μουσική για θεατρικές παραστάσεις σταχυολογούνται εδώ μια σειρά από τραγούδια, που απευθύνονται σε παιδιά και κυρίως σε ευαίσθητους μεγάλους-παιδιά. Εδώ αναδεικνύεται η μουσική προσέγγιση, όπου το «παχνίδι» μπορεί να σταθεί στο δημόσιο λόγο με σοβαρό και καινοτόμο τρόπο· η έννοια του σεβασμού των παιδιών, με την δημιουργία τραγουδιών που τιμούν την ευαισθησία και τη νοημοσύνη τους· η μουσική και ποιητική ευρηματικότητα και ο τρόπος που αντιλαμβάνεται και σχολιάζει τον κόσμο η χαμένη μας παιδικότητα. Τελικά, φαίνεται πως ανάμεσα στην ευτέλεια που μας κυκλώνει από παντού, υπάρχει η χαραμάδα για να ξεμυτίσει το πραγματικά φρέσκο, το νέο, αυτό που πάντα έχει λόγο ύπαρξης.

Σινέ-Άλσος

Tην εμπνευσμένη κινηματογραφική μουσική, εκτός από το ότι παρακολουθεί καρέ-καρέ τις σκηνές της μεγάλης οθόνης, θα πρέπει να την δούμε και σε έναν παράλληλο ρόλο, στην κινηματογραφική διάσταση. Στον ρόλο που δεν υπογραμμίζει απλώς τα δρώμενα, αλλά φωτίζει την αθέατη πλευρά των πραγμάτων. Kαι αυτό το επιτυγχάνει ο συνθέτης χρησιμοποιώντας –εκτός των άλλων– τη μνήμη, τον συμβολισμό και τους ηχητικούς συνειρμούς ή παραπέμποντας σε ηχητικά αρχέτυπα. Tην τέχνη αυτή της κινηματογραφικής μουσικής φαίνεται να την κατέχει πολύ καλά ο Nίκος Kυπουργός. Eπιστρατεύοντας ταυτόχρονα το πλούσιο μελωδικό του οπλοστάσιο, έχει κατορθώσει να είναι ένας από τους εγκυρότερους συνθέτες μουσικής για τον κινηματογράφο, με υπερτοπική εμβέλεια, γεγονός που επαληθεύεται από τις πολλές βραβεύσεις των μουσικών του για ελληνικές και ξένες ταινίες. Mουσικές που είχαν την δύναμη να αποδεσμευτούν από το πανί και να δημιουργούν από μόνες τους εικόνες.

Νίκος Διονυσόπουλος